Boğaziçi Yalıları        

 Koruma No: 170

Kaynak  : Orhan Erdenen "Boğaziçi Sahilhaneleri"
 

                                                                                                                1992

Muallim Naci Caddesi no: 104 (Ada 40/parsel 123).

İnşası:  XX. yüzyıl başı.

Mimarı: Balyan Usta (planı ve dekorasyonu Balyan ustaların karakteristiğidir.)

Üslubu: Açık bir üslubu yok, neo-barok denilebilir. Detaylar art-nouveau'dan mülhem.

Yüzölçümü:481 m².

Bugün, Gaziosman Paşa Ortaokulu bulunan, ahşap üç katlı yalı Sultan V. Murat(1840-1904)ın kızlarından Fehime Sultan'a düğün hediyesi olarak, Sultan Abdülhamid(1876-1908) tarafından 1899-1901 yıllarında inşa ettirilmiştir. (Bu sırada inşa ettirilen yol üzerindeki köşkü, yakın zamanda yıktırılmıştır).

(Haluk Y. Şehsuvaroğlu, Cumhuriyet, 5 Eylül 1962)

Fehime Sultan'ın bu yalısı, Gaziosman Paşa(1832-1897) Plevne dönüşünde Mabeyn mareşali olarak tayin edildiğinde (1883), Sultan Abdülhamid II. tarafından kendisine hediye edilmiştir.

(Ahmed Ağın-Anıtlarımız. Sf.78)

Yalının planında da, her tarafı bol pencereli, koridorları dahi aydınlık (boşluk kısımları daha fazla) bir yapı olduğu görülür.

Ortada istiridye kabuğu olup, yanlarında da kıvrık dallar yeralmıştır. Orta kısım çatısı binadan daha yüksek yapılmıştır. Deniz ve kara cephesinde üçgen alınlıklar yeralmıştır. Planın esası ise iki yan sofalıdır. Sofalar binanın iki ucunda yer almışlardır. Merdivenler sofaların iç kısımlarında olduğundan orta kısma aydınlık yapılmıştır. Odalar sofaları birbirine bağlayan koridorlar üzerine açılmıştır.

(Ülkan Kuyucu. İ.Ü. Ed. Fak. Tez).

Bu Gaziosmanpaşa Yalısında, Rumelihisarında (yıkılmış bulunan) Kadri Raşit Paşa Yalısı tertibinin daha büyük ölçüde tatbik edildiğini görüyoruz. Planın uzun olmasından dolayı, iki sofa birbirlerinden çok uzağa düşmüştür. Merdivenler sofaların iç taraflarında olduklarından evin ortasında ayrıca bir aydınlık avlusunun yapılmasını icap ettirmişlerdir. Büyük odalar, dört köşe odasıyla deniz yüzünün ortasındaki büyük orta salondan ibarettir. Deniz tarafındaki odalar, iki sofa birbirine bağlayan bir koridor üzerine açılır. Planın hususiyeti iç aydınlık olmasıdır.

(Sedat Hakkı Eldem-Eski Türk Evi Plan Tipleri. İTÜ. sf.183)

Bu girişte bir camekan ile, altı yine mermer döşeli bir küçük sahanlık var. Merdivenin parmaklıkları dökme demirden.  Her katta 10 oda + bir sofa/salon + 2 hela + 2 uzun koridor + kuzey ve güneyde olmak üzere 2 merdiven + deniz yönünde de 2 balkonu var. Pencereler, çiftli, geniş, makaralı. Sofa sağda; solda üst kısmı camekanlı odalar, karşıda camekanlı bölme. Sonra merdiven boşluğu, çift, tek, çift olarak çıkan ahşap merdiven. Binaya kalorifer konmuş. Büyük tekne tavanda yaldız kabartmalar ve iki yağlı boya tablo. Bunlar kasır resimleri. Kenarlarda kıvrık dallar. Giriş ve merdiven kapısı ceviz. Yer balık sırtı parke. Tavanda kabartma güller. Duvarlar bağdadî. Sağdaki (bahçe üzeri) oda, tekne kubbeli; tavan yine fazla nakışlı ve süslü, yaldız kabartmalar. Soba borusu yeri.. Binada elektrik, terkos, Hamidiye suyu, havagazı var. Sağda aynı tertip bir oda, aynı nakışlar; tavanda yine iki yağlı boya tablo. Soldaki uzun koridorun ışık pencereleri; küçük müdür odası ahşap balkona çıkıyor. Tavan tekne, fakat daha zarif süslü. Binanın bütün kepenkleri ahşap. Yer parke, koridorun tavanı nakışlı. Solda ikinci oda, daha büyükçe; aynı tertip bir tavan. Fakat pencere üzerleri yarım daire. Solda üçüncü oda, küçük. Tavanı nakışlı, basit, balkonlu, soba kurulmuş.

Bu köşe odaları çift kapılı. Üst kata çıkış. Duvarın yarısı yağlıboya yapılmış, merdiven korkuluğu üstte birleşiyor. Yan duvarlarda pitoresk tablolar, tavan aynı tip. Dört köşesi yağlıboya tablo. Alt girişin üzerindeki hol halen kütüphane, merdivende bölme var. Sağ ve solda iki oda. Aşağı katın aynı. Tavan kubbe biçimi, dayanakları barok. Çok zengin görünüşlü bir tavan. Kaydedelim ki yalı çok aydınlık. Tavan üç parçalı. İki kenarda oval çerçeveli yağlıboya tablolar.. Küçüksu çeşmesi, Kızkulesi, dere kenarında bir kasır. Alt kat gibi üst katın da tavanları aynı. Duvarlar yağlı boya. (Aydınlık bölümü devam ediyor) Büyük oda tavanı aynı üslupta olmakla beraber daha değişik geometrik şekillerde.

Notlarından zaman zaman parçalar aldığımız, tarihçi, yazar Haluk Şehsuvaroğlu annesi ile bu binada nedime olarak bulunurken yaşamış.

Fehime Sultan/Gazi Osman Paşa Yalısı'nın Beşiktaş Tapu Sicil Muhafızlığındaki kaydı:

Sahibi: Maliye

Kullanılışı: Okul

İfrazlı.

Yüzölçümü, arsası: 4572 metrekare.

"Yalı (köşk gibi) alt katı kagir, üst katları ahşaptır. Orta kısımları dışarı taşkın, balkonlu. Katlar kornişlerle birbirinden ayrılmıştır. İkinci kat ile üçüncü katı birbirinden ayıran kornişte ulema yatuk S figürü görülmektedir. Orta kat pencere üstleri diğerlerinden daha zengin tezyin edilmiştir. Ortada istiridye kabuğu olup, yanlarında da kıvrık dallar yer almıştır. Orta katın çıkmasında her üç katın pencereleri yuvarlak olarak yapılmıştır. Deniz ve kara cephelerinde üçgen alınlık yeralmıştır. Binanın planı ise iki yan sofa (koridor)lıdır. Sofalar binanın iki ucunda yeralmışlardır. Odalar sofaları birbirine bağlayan koridorlar üzerine açılırlar"

(Ülkan Kuyucu- İ.Ü. Sanal Tarihi. Tez, 1965).

Mimari Biçimi

"Fehime Sultan"/Gazi Osman Paşa Yalısı'nın kagir zemin kat üzerinde ahşap iki kat ve bir de çatı katı ile yüksekliğine oluşmuş, hacimli kitlesi göz alıcı durumdadır. Cepheleri XIX. yüzyıl Fransız mimarisinin bir adaptasyonu olmuştur. Plandaki değişiklik ise uzunlama bir düzenleme çizimiyle başlar, boydan boya uzanan iki koridor üzerinde mahallerin yerleştirilmesi ve bundan doğan orta mekanlarda ışıklık bulunması, deniz yönüne balkonlar yerleştirilmesi, servis merdiveni ilavesi gibi geleneksel yalı planına sokulmuş bu elemanlarla devam eder. Bununla beraber çıkmalı odaların köşeleme pencereleri ile yandan ve üçüzlü pencereleri ile önden denize açılmasındaki şeffaflık geleneksel Boğaz tipi yapı esprisini yaşatmaktadır. Öyle görülüyor ki Batısal mimari etkileşme Boğaziçi'nin Rumeli yakasında XIX. yüzyıl sonuna kadar devam edegelmiştir."

(Behçet Ünsal)

Denizce