Derleyen: Sezer Ertuna    

Sevgili Denizce Dostları,

BBC için hazırlanan bu çalışmayı büyük bir beğeni ile sizlere sunuyoruz. Genel kültür birikimi açısından ciddi bir önem taşıyor.

                                                                      Sevgi ve saygılarımızla
                                                                                Denizce
                                                                  

YÜCE YÜRÜYÜŞ

1632 yılında Galileo, "Yüce Dünya Yöntemleri Konusunda Diyalog" adlı kitabının ilk sayfalarını yazarken, iki kez, İtalyan bilim ve ticaretinin kuzeyli rahipler tarafından yenilebileceğini söylemişti. Bu sözleri söylerken en çok düşündüğü kişi de astronom Johannes Kepler'di.     Kepler'e göre yörünge geniş bir elips biçiminde olup, güneş, özekten biraz ötede bir odaktadır.  Gezegen hep aynı hızla devinmez. Değişmeyen; gezegeni güneşle birleştiren çizginin, odakla güneş arasındaki alanı süpürme hızıdır.

Newton'un ilk kitabı optik konusundadır.  Nesnel evrenin anlatımında işe ışıktan başlaması çok ilginçtir, Maddeyi ışıkla görürüz.  Işığın varlığından ise, madde tarafından kesildiği için  haberimiz olur.  İşte her fizikçinin dünyası bu düşün ile oluşur. Çünkü fizikçi, birini anlamadan öbürü konusunda bilgisinin derinleşemeyeceğini  bilir.

Newton 1666 yılında, bir merceğin kenarındaki saçak gibi şekillerin ne olduğunu düşünmeye başladı ve bunu bir prizma ile dürterek etkisini  inceledi.  Işık bir prizmadan geçtiği an, kendiliğinden ortaya  çıkıyordu.  Newton, belirgin olan gerçeği şöyle anlatmıştı: Işık  değişmez, fiziksel biçimde ayrılır.   (Işık, farklı olarak kırılabilen  ışınlardan oluşur, bu ışınlar da, yansıma yönleri ne olursa olsun,  kırılma derecelerine göre, duvarın çeşitli bölümlerine taşınmaktadır.)

Newton'un yönteminde salt olan bir başka unsur da zamandır.  Zaman,  göklerin haritasının çiziminde büyük önem taşır.   Her şeyden önce,  yıldızların ne uzaklıkta olduğunu bilemiyoruz.  Sadece görebildiğimiz  düzeye ne vakit geldiğini biliyoruz.  Bu yüzden denizciler için iki  aygıtın geliştirilmesi gerekiyordu: Teleskop ve saat.

Işık ve diğer radyasyonlar, bir olaydan, dalgalar halinde evrene  yayılır.  Bir olayın haberi, hiçbir şekilde gideceğinden daha hızlı  gidemez.  Haberler ya da mesajların en kesin ileticisi, ışık ya da radyo  veya X ışınıdır.  Bu, maddesel evrenin bağlantısını sağlayan temel  özelliğidir.

Einstein, yaşamı boyunca ışığı zamana, zamanı da boşluğa; enerjiyi maddeye, maddeyi boşluğa; boşluğu çekime bağlamıştır.  Yaşamının  sonunda, çekimle elektrik ve manyetizim güçleri arasında bir birlik aramıştır.

GÜÇ TUTKUSU

“Devrimleri yazgı değil insan yapar”.  Bunlar, çoğu zaman eşsiz birer dahidir.  Ama 18. y.y.'ın büyük devrimleri, pek öyle büyük sayılmayan  kişilerin bir araya gelmesi ile oluşmuştur.  Bu insanları yönelten, herkesin kendi esenliğine kavuşmakta kendisinin söz sahibi olduğu  inancıydı.

Bilimin sosyal sorumluluk taşıdığını artık hepimiz biliyoruz.  Ama bu düşün, ne Newton, ne de Galileo'nun aklına bile gelmemişti.  Onlara göre bilim, dünyanın olduğu biçimde betimlenmesiydi. Tek sorumlulukları da, doğruyu söylemekti.  Bilimin toplumsal bir girişim olduğu inancı, modern bir inançtır ve Endüstri Devrimi ile başlamıştır.

Endüstri Devrimi, 1760 larda başlayan bir dizi değişimlerden oluşmuştur.  Gerçekleşen tek devrim değildir.  Üçlü devrimler dizisinin ilkidir.  Öbür iki devrimden biri, 1775 yılında başlayan Amerikan Devrimi, diğeri de 1789 yılında başlayan Fransız Devrimidir.  Bir endüstri devrimi ile iki politik devrimi aynı kalıba sokmak yadırganabilir. Ama gerçekten tümü de sosyal devrimdir. Endüstri Devrimi, sosyal değişiklik yapmanın İngilizlere özgü bir yoludur.  Bu bakımdan Endüstri Devrimine İngiliz Devrimi de denebilir.

1750 yılında büyük bir gelişim gerçekleşti.  Bu, mühendisler için çok önemliydi.  James Brindley  (1716-1772) gibi kişiler de suya tutkundu.  Köylerde her yerden su akıyor, her yönden su fışkırıyordu.  Suyun bir güç kaynağı olduğu belliydi.  Su, yepyeni bir devinim dalgasıydı.  James Brindley, kanal yapımı sanatının öncüsü oldu.  Brindley, Manchester ile Liverpool'u birbirine bağlayan kanal yapımını başardı.  Daha sonra İngiltere'yi bir baştan bir başa 400 mil uzunluğunda kanallarla ördü.

İngiliz kanallarının yapımında iki özellik vardır.  ikisi de Endüstri Devriminin tüm niteliğini yansıtır.  Biri, devrimi yapanların pratik kişiler oluşudur.  Bunlar, Brindley gibi, çoğunlukla az eğitim görmüş kişilerdi.  İkinci önemli özellik te, yeni buluşların günlük yaşamda kullanım amacı taşımasıydı. Kanallar ulaşım damarlarıydı. Gezi tekneleri için değil, mavnalar için yapılmışlardı.

İngiltere'de teknoloji, başkentten uzakta, ülkede bir baştan bir başa uygulama amacını taşırdı.  Oysa, Avrupa'nın karanlık saraylarında teknolojinin anlamı hiç de bu değildi. Endüstrinin güçlü kişileri demir üreticileriydi.  Güçlüydüler, sanki insan üstü yaratıklardı.  Hükümet bile, tüm insanların eşit yaratıldığı inancını, bunlara baktıkça, haklı olarak yitiriyordu. Kuzeydeki ve batıdaki işçiler artık ırgat değillerdi.  Bunlar endüstri toplumunu oluşturmuşlardı. Emeklerinin karşılığı olarak yiyecek, giyecek, yakacak değil, para alıyorlardı.  Hükümet yeterince madeni para basmayınca, John Wilkinson gibi demir kralları, ücret dağıtımı için kendi paralarını bastılar.  Bu paraların üstünde kral resmi yerine kendi yüzleri basılıydı.  Bu demir kralları, döküm demiri büyük yenilikler getirerek kullanmaktaydı.  Wilkinson ilk demir gemiyi 1787'de yaptı.

Özellikle bir konu artık kesinleşmişti.  Isı, bir çeşit enerjiydi ve belli bir değiş oranı ile  başka türlere dönüştürülebilirdi.  1824 yılında Sadi Carnot adında bir Fransız mühendisi, buhar makinelerine bakarak bir makale yazmış, bu makalede termodinamik (Isı dinamiği) bilimini ortaya atmıştı. Enerji, bilimde artık özek anlam olmuştu.  Artık bilimsel düşün  ve uğraşı, kökü enerji olan doğa birliğinde toplanmıştı.

Endüstri Devrimi, insanın yücelişinde Rönesans kadar önemli ve güçlü bir adım olmuştur.  Rönesans insan vakarının temelini atmıştır.  Endüstri Devrimi de doğanın birliğini tanıtmıştır. " Doğanın yüce parçaları yok edilemez. "

YAŞAM AŞAMASI

Evrim kuramı, 1850 yıllarında, birbirinden ayrı olarak iki kişi  tarafından geliştirildi.  Bunların birisi Charles Darwin (1809-1882), öbürü Alfred  Russel Wallace idi.  İkisi de fen alanında yetişmişti ama her ikisinin  de Yüreğinde doğacılık yatardı.

Bu konuyla Darwin'in ilgilendiğini biliyordu.  Makalesini Darwin'e  gönderdi.  Makale, 18 Haziran 1858 günü Darwin'in eline geçti.  Darwin  ne yapacağını şaşırmıştı.  Tam yirmi yıl sessiz sedasız bu kuramı  destekleyecek veriler toplamıştı.  Dostları Darwin'in derdine çare  buldular.  Lyell ve Hooker daha önce Darwin'in bu konudaki yazılarını  okumuşlardı.  Ay Derneğinin Londra'da yapılacak ilk toplantısında her  iki raporun da okunmasını sağlayacaklardı.       Raporlar hiç coşku yaratmadı.  Ama Darwin'in düşünceleri açığa  çıkmıştı.  Wallace tok gözlü ve soylu bir adamdı.  Sonuçta, bu konudaki  kitabı Darwin yazdı.  "Türlerin Kökeni" adlı yapıtı 1859 yılı sonunda  yayınlandı.  Kitap büyük yankılar uyandırdı ve kapışıldı. Doğal ayıklama ile türlerin evrimi kuramı, kuşkusuz 19. y.y.'ın en  önemli bilimsel buluşuydu.  Kitabın uyandırdığı çeşitli yankılar  durulduktan sonra, artık dünya değişik bir özellik kazanmıştı.  Çünkü  dünyanın gelişen bir dünya olduğu anlaşılmıştı.  Canlıların oluşumu  statik değildir, fiziksel süreçlere benzemeyen bir biçimde, zamanla  değişir.  Fiziksel dünya, on milyon yıl önce nasılsa, bu gün de aynıdır  ve yasaları da değişmemiştir.  Ama yaşayan dünya öyle değildir.  Fizik  biliminin tam tersine, biyoloji dalında her konu zamanla bağlantılıdır.  Böyle olunca, hepimizin evriminin başlangıç noktasını, yeryüzünde  ilk canlıların oluştukları anda aramamız gerekir.  Gerek Darwin, gerekse  Wallace, insanların davranışlarına baktılar, şimdiki haliyle  kemiklerimize baktılar, eski halini görmek için fosillere baktılar ve  biz insanların bu duruma gelinceye dek aştığımız yolun izini bulmaya  çalıştılar.  İlk basit canlılar nelerdi? -  Olsa olsa, canlılığı betimleyen kimyasal moleküllerdi.

İşte bu yüzden yaşamın ortak kaynağını ararken, bugün artık daha  derine iniyor, hepimizin paylaştığı kimyasal niteliğe bakıyoruz.  Şu  anda, parmağımızdaki kan, tam üç milyar yıl önce, kendi kendilerini yenileyebilen moleküllerden başlayarak, milyonlarca adım ve aşamalardan geçerek bu duruma gelmiştir. İşte çağdaş anlamda evrim budur. Bunun oluş yöntemi de bir bakıma kalıtıma dayanır. Bir bakıma da kimyasal  yapıya dayanır.                                                  :

1863 yılında Fransa Kralı, Pasteur'den (1822-1895), şarabın fermantasyonunun  neden iyi yapılamadığını incelemesini istedi.  Pasteur, bu sorunu iki  yılda çözümledi.  Pasteur, "şarap bir organizma denizidir." demişti.  "Bu organizmaların bazıları şarabı yaşatır, bazıları da öldürür." Bu  düşüncenin çok önemli bir yönü vardır.  Bu da, Pasteur'ün organizmaların oksijensiz yaşayabildiklerini bulmuş olmasıdır. Bu, yaşamın  başlangıcını göstermesi açısından büyük önem taşır.  Çünkü dünyada yaşam  baş1adığı çağlarda oksijen yoktu. Evrim kuramı artık bir savaş alanı olmaktan çıkmıştır. Nedeni de,  Darwin ve Wallace'ın çağına oranla bu gün elimizdeki verilerin çok daha  bol, çok daha çeşitli oluşudur.  En ilginç ve en modern kanıt, kendi gövdemizin kimyasal yapısıdır.

Biyoloji bilimi, yüzyıllık bir süre içinde yaşamın özü açısından iki büyük düşün bulma mutluluğuna erişmiştir. Bunlardan biri, Darwin ve Wallace'ın doğal ayıklama yoluyla evrim kuramıdır. Öbürü de, kendi  çağdaşlarımız tarafından yaşam döngüsünün kimyasal bir yapı yoluyla anlatımıdır .

Yaşam başladığı vakit, dünyadaki kimyasal maddeler yalnız dünyaya mı özgü idi?  Öyle sanırdık.  Ama en son bulgular bunun tersini  göstermektedir.  Son yıllarda, gezegenler arası boşlukta, böylesine  soğuk bölgelerde bulunabileceğini aklımıza dahi getiremediğimiz spektral moleküllerin izlerine rastlanmıştır.  Hidrojen siyanit, siyano asetilen,  formaldehit gibi.  Bunlar, dünyanın dışında, hiçbir yerde var olabi1eceğini sanmadığımız moleküllerdir. Belki de yaşamın çok daha  çeşitli bir başlangıcı ve çok daha çeşitli biçimleri vardır. Üstelik (eğer bir gün bulacak olursak) başka yerlerde başlamış olan yaşamın, evrim çizgisinin bizimkine benzemesi de gerekmez.  Belki ne biz ona  yaşam deriz, ne de o yaşam bizi yaşamdan sayar.