Turgay Tuna                                                                                     ayda bir...

 Bakırköy ve Yeşilköy’ün Deniz Hamamları…    

geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer

 Bakırköy ve Yeşilköy’ün Deniz Hamamları…

Yüzyılın başlarında Makriköy’ün erkek ve kadın hamamlarından bir görüntü.

Temmuz ayı.. Deniz mevsiminin ortasındayız. Günümüzün kavurucu sıcaklarında, soluğu denizde alabilenler, iyotlu serin deniz suyunun keyfini çıkartabiliyorlar. Deniz mevsimine istinaden biraz geçmişe, bir zamanların “hamam” olarak tanımlanan “deniz banyolarına” doğru şöyle bir uzanalım dedik..     

Öncelikle, günümüzde “deniz hamamı” tanımlaması, bizlere ve bilhassa yetişmekte olan yeni nesle ne kadar garip gelse de, geçmişte hamam ve banyo sözcüklerinin önüne, “deniz” sözcüğü eklendiğinde, insanların denize girdikleri, kıyıdan uzak olmayan, deniz içinde kazıklar üzerine ahşaptan yapılmış, etrafı dışarıdan görülmeyecek biçimde tahta perdelerle kapalı, ortasında denize girilen açık bir alanın yer aldığı barakayı andıran, günümüzdeki plajların işlevini  gören yerlere  yakıştırılan bir tanımlamaydı…

1938 Yılında çekilmiş bir fotoğraf karesinde Bakırköy sahilinde denize girenler..
Arka planda, Ömer Bey’in gazinosu, sol tarafında da, deniz banyoları

İstanbul’un deniz kenarında yerleşik Moda, Kalamış, Tarabya ve öteki kimi sayfiye semtlerinde olduğu gibi, eski Makriköy ve Ayastefanos’taki deniz hamamlarının ortaya çıkışı 1800’lü yılların sonlarına rastlar. Eski İstanbul’da, sıcak yaz aylarında kendilerini denizin serin sularına atan ilk meraklılar genelde Avrupa ile bağlantılarını kesmemiş olan, uzaktan da olsa batının moda ve yeniliklerini izleyen İstanbul’un  “Tatlısu Frenkleri”  Levantenlerdir…

Yazılı kaynaklarda Bakırköy ve Ayastefanos’ta sözü edilen en eski Deniz Hamamları’nın 1870’li yıllara kadar gittiğini görürüz. 1875 tarihli, İstanbul Şehremaneti (Belediyesi) tarafından hazırlanmış “Hamamlar Hakkındaki Nizamname” nin dokuzuncu maddesinde Makri Karyesi ve Ayastefanos’ta biri “zukura” (erkeklere), diğeri de “inasa “ (kadınlara) mahsus deniz hamamlarının varlığı şu satırlarla vurgulanmaktadır:

1930’lu yılların sonları..Ömer Bey’in gazinosu ve hemen yanında yer alan,
kadın ve erkeklere “mahsus” hamamlar.

“ Aksam-ı mezkûreden üçüncüsünün ebniyesi boyu yirmi sekiz ve eni yirmi ve havuzun boyu on sekiz ve eni on arşın bulunup on beşer loca ile bir suffe ve kahvehane ve şart-ı muayyen vechile helası olduğu halde Salacak ve Bebek ve Ortaköy ve Kabataş, Üsküdar ve Çengelköy ve Tarabya ve Yeniköy ve Salıpazarı ve Eskiköprü ve Davutpaşa ve…. Kuruçeşme ve Kumkapı ve Samatya ve Makriköyü ve Ayastefanos’da biri erkeklere ve biri kadınlara mahsus ikişer ve Modaburnu ve Beylerbeyi ve eski Köprü ve Paşabahçe ve Hamam İskelesi’nde yalnız erkekler için birer adet olarak yapılacaktır. “ 

Eski Bakırköylülerden Haritacı Binbaşı İsmail Hilmi Ünal’ın kalem boya ile yapmış olduğu
1940’lı yılların Bakırköy sahilini gösteren bir manzara resminde deniz hamamları.
Sağ tarafta da, Bakırköy’de bir semte adını vermiş olan ünlü Sakızağacı.

Hamamlar yapılır ve işletmeye açılır, ancak, yaz aylarında serinlemek için trenlerle bilhassa Makri Köy’üne gelen İstanbullular’a, burada Zeytinlik ve Sakızağacı semtlerinin sahilinde açılmış hamamlar yetersiz kaldığından, bunu gören kimi  “uyanık” müteşebbisler de, yeni deniz hamamlarının yapımlarına başlarlar. Ancak bu kaçak hamamlardan sonuncusunun başına gelenler pek de hoş değildir. İşte bu konuyla ilgili Başbakanlık Devlet arşivleri kayıtlarında yer alan bir belgeden Doçent Dr. Süleyman Beyoğlu’nun aktardıklarına göz atalım:

1940’lı yılların sonlarında Yeşilköy Feneri tarafında yer alan “hususi” hamamlar

“ 1884 Yılında ticaret maksadıyla Makriköy sahilinde ruhsatsız ondan fazla deniz hamamının inşası sırasında, bitmek üzere olan bir tanesi Yenikapı Liman Memuru Muavini Mülazım İsmail Bey’in deniz yoluyla gönderdiği askerler tarafından yıkıldı. Bu yıkıma Küçük Çekmece Kaymakamı İzzet Bey memleketin şerefini ihlal, belediye gelirlerine aykırı olduğu gerekçesiyle şiddetle karşı çıktı. Şehremaneti’de böyle bir karara dayanmadan yapılan yıkımların Makriköy’e gelen ziyaretçi ve ahalinin deniz hamamından istifade ve istirahatlerini engellediğini düşünüyordu. Yine 1888 senesinde Cisr-i  Cedide  bağlı deniz hamamlarının tekrar tamir edildiği görülmektedir. Bunların tamiri mecidi 19 kuruş hesabıyla 7,900 kuruşa Harik Ser Amelesi Andon Kalfa’ya verildi. Ertesi yıl aynı hamamların fırtınalar yüzünden altında bulunan fıçılardan birkaçı kaybolmuş ve bazı yerleri yıpranmış olduğundan tekrar Andon Kalfa’ya 11,000 kuruş bedel ile tamir ettirildiği tespit edilmektedir…” 

Kimi eski fotokart ve kartpostallarda görüldüğü gibi Ayastefanos’taki ilk deniz hamamları Makriköy’dekinin tam tersine “umumilikten” öte; semtin Parisi, Ferri, Pedrelli gibi tanınmış aileleri tarafından yaptırılmış; genelde kıyıya derme çatma ufak bir iskeleyle bağlantılı “şahsa mahsus” özel küçük hamamlardı.

Yüzyılın başlarında kartpostalları da basılmış olan, Ayastefanos’ta (Yeşilköy)
“hususi” deniz hamamlarından bir görüntü.

Peki, bu deniz hamamlarının konumu ne idi, nasıldı, ne biçim bir görüntü sergilerlerdi?.. Gelin onu da 9 Haziran 1941 tarihli Tan Gazetesi’nde, dönemin ünlü gazetecilerinden Fikret Adil’in kaleme almış olduğu “Deniz Hamamı’ndan Plaja” adlı makalesinden alıp aktaralım:

“Deniz hamamları salaştan yapılmış kapalı yerlerdi. İçlerinde, kenarlarında soyunma yerleri vardı.Sahile  iskelelerle bağlı olan bu dört köşe tahta havuzların altlarında birer ızgara bulunurdu. Suyun en derin yeri ekseriya birer ızgara boyunu geçmezdi. Boğulmak tehlikesi yoktu. Buna mukabil çivilerden, ızgara tahtaların sökülmesinden yaralananlar olur, etraftan  tuzlu suda “bir şey olmaz” tesellisinden gayrı tedavi  imkanı  bulunmazdı..

1899 Yılının sıcak bir yaz gününde; Ayastefanos’ta
 hususi deniz hamamları önünde sandallar.

Hamamlardan dışarı çıkmak kadınlar için katiyen yasaktı. Zaten yüzme bilen kadın yok gibi bir şeydi. Bilenler kurbağalama veya yan yüzerler, havuz içinde dört dönerlerdi. Erkeklerden dışarı açılanlar nadirdi. Havuzun kazıkları aralarından süzülerek veya denizin sathına kadar tahta perde altından dalarak geçerlerdi. Fakat tanınmış kimseler olmaları şarttı, yoksa etraftan bağrışmalar olur, deniz hamamcısına polis ceza yazardı. En makbul yüzme çift kulaç, en makbul atlama çömlek kırma idi…”   

1931 Yılında çekilmiş bir fotoğrafta, Yeşilköy’de Kadınlar Hamamı.
Fotoğrafta pek görülüyor olmasa da, kapının üzerinde:
“Kadınlara Mahsus Kısım” yazılı. 

Cumhuriyet’in ilanı sonrasında, yeni Türkiye’nin hızla gelişip, bağnazlıktan kopmaya başladığı 1920’li yılların sonlarında, yeni adlarıyla Bakırköy ve Yeşilköy’deki deniz hamamlarının görünümü biraz daha modernleşmişti. Tahta perdelerle çevrili hamamlar  yine  vardı, ama kimi modern görüşlü aileler kadınlı erkekli bu perdelerin dışına çıkma, hatta sandallarla gezintiler yapma cesaretini gösterebiliyorlardı. Bilhassa, Yeşilköy sahilinde dizili birbirinden güzel  kimi ahşap köşklerin özel deniz hamamlarından suya  girenlerin üzerinde, Avrupa’da kullanılmakta olan son model mayoları görmek mümkündü.. Yeşilköy’de varlığını sürdüren özel deniz hamamlarına karşılık Bakırköy’de, semtin eski sakinlerinden Gazinocu Ömer Bey’in açtığı “Umumi Deniz Banyoları ve Gazinosu” İstanbulluların tercih ettikleri deniz hamamlarından biri haline dönüşmüştü. Eski Bakırköylülerden Rasin Örsan’ın yazmış olduğu Bakırköy anılarında Ömer Bey’in Banyoları şu satırlarla nakledilir:

İki parçalı mayonun, belki de Türkiye’deki ilk görüntülerinden biri.
Yıl: 1932.  Yer: Yeşilköy sahilinde Privileggio’ların iskelesi.
(Fotoğraf, Nicole Privilleggio’dan alınmıştır, kendilerine teşekkür ederiz)

“ Banyolar, benim kuşaktan Bakırköylülerde kız olsun, erkek olsun unutulmaz hatıralar bırakmış, gençliğimizin çok önemli bir safhasını oluşturmuştur. Uzunca iskeleyi yürüyüp banyolara gelince ufak bir duhuliye ile içeri girer, kabinelerde soyunurduk. Sonra cumburlop denize… Ben yüzmeyi banyolarda öğrendim… Dedem bedri Ziya Bey, pek keyifli günlerinde, Banyolara Mutlakiyet’ten kalma, siyah beyaz çizgili, omuzdan askılı mayosunu da getirir, benimle beraber yüzerdi… Ama, o balıklama atlamaz, iç taraftaki sığlık yerden merdivenle inerdi…”    

* Fotoğraflar, Turgay Tuna'nın "Hebdomon'dan Bakırköy'e" ve "Deniz Feneri'nin Işığında Ayastefanos-Yeşilköy" kitaplarından alınmıştır.

Turgay Tuna'ya teşekkürlerimizle

Denizce

01.08.2008