Denizce

Kapısı üzerinde her ne kadar 1899 tarihi gösterilse de, Bakırköy Rum mezarlığının tarihi
19. yüzyılın ortalarına kadar uzanmaktadır.

Bütün bu çizgi kahramanlarını ezberlemiş onlara özenerek bizler de zaman zaman Tom Miks, Teksas olmuştuk. Ben daha çok; kutsal Manitu’nun oğlu Apaçi olmayı tercih eder, komşu kümeslerinden bulduğumuz tüyleri kafama takardım.. Osuruk ağacından yay, dallarından da çok güzel oklar yapardık. Ondan sonra da ver elini; ormanlığın bitişiğindeki tarihi Rum mezarlığı.

Yüzyılın başlarında, İstanbul’un ünlü müzik aletleri mağazalarından birinin sahibi olan
Şamlı İskender Kudmani ailesi bireylerinin Bakırköy Rum mezarlığındaki kabirleri.

Mezarlık, kovboyculuk oynamak için, heyecan verici en güzel, en uygun yerdi. Ağaçlara tırmanır, mermer mezar taşlarının arasında kolayca saklanırdık. Ama, selvi ağacından yere düşen bir kozalak parçasının çıkarttığı sesle beraber, içimizden birinin “ölü kalktı geliyorrr…” diye bağırmasıyla, tarifsiz bir korkuya kapılarak tabana kuvvet eve kadar koşardık. Mezarlık bekçisi Panani, aynı zamanda mezar kazar, ölü gömer, bol bol da Papazkarası şarabı içerdi. Aslında, Panani’yi mezarlığın dışında pek görmezdik. Kırk yılda bir sokağımızdan geçtiği olurdu ama, kazma kürek sallamaktan elleri nasır tutmuş, tırnakları toprakla dolu bu sessiz, sakin adamın yeri yurdu mezarlıktı. Ailesiyle beraber; mezarlığın girişinde, mezarların arasındaki küçük evlerinde otururlardı. Bu nedenle Panani’nin neden hep Papazkarası diktiğini, neden şarapçı olduğunu daha iyi anlar, ona hak verirdik.

Ebüzziya Caddesi üzerinde yer alan Bakırköy Rum kilisesi ile papaz evinin
karakalem yapılmış bir resmi

Karısı da ondan farksız değildi. Zannediyorum, oksijenle sararttığı saçları, kıyafeti gibi her zaman dağınık ve karmakarışıktı. Biz Panani’den çok, karısından korkardık. Çünkü, mezarlıkta oynadığımız zamanlar, bizi kovalayan ve korkutan hep o olurdu. Nasıl yapar eder, mezar taşlarının arasından saklana saklana, sessizce yanımıza kadar gelip bir anda ortaya çıkıverir ve bas bas bağırmaya başlardı. Atalarının ruhlarını rahatsız ettiğimiz donuk ve soğuk yüzlü bu kadıncağızı gördüğümüz anda, büyük bir korkuyla çil yavrusu gibi dağılır, koskoca mezarlık duvarına tırmanıp, nasıl atladığımıza şaşar kalırdım.

Panani’nin karısı, herhalde yıllardır mezar taşlarının arasında yaşamaktan olacak, içine kapanık, zannediyorum dertli bir insandı. Bir keresinde şarap yerine tentürdiyot içmiş, acilen Gureba’ya kaldırılarak, zorlukla yeniden hayata döndürülmüştü.

1940’lı yıllara ait Ebüzziya Caddesi üzerindeki Rum Kültür Kulübü’nün önünde çekilmiş
bir hatıra fotoğrafı.

Bu içine kapanık, donuk yüzlü insanların birbirlerinden güzel ve yakışıklı üç kız, iki erkek beş tane çocukları vardı. En büyükleri Kleopatra, belki de Bakırköy’ün en çekici, en güzel kızlarından biriydi. Onun küçüğü; ağabeyimin yaşıtı olan Yorgo, onun bir küçüğü Eleni, sonra da en çok gördüğümüz Çuli ve en küçükleri benim yaşıtım olan Sofula’ydı. Küçük yaşta iş hayatına atılmış olan bu çocuklar İstanbul’un değişik yerlerinde, değişik işlerde çalışırlar, hafta sonları dışında pek görülmezlerdi… En çok; bizimle futbol oynayan Çuli’yi ve ara sıra oyunlarımıza katılan Sofula’yı görürdük. Çok sonraları; Kleopatra’nın Yunanistan’a, oradan da Amerika’ya gittiğini, Amerikalı çok zengin bir iş adamıyla evlendiğini duymuştuk.. Öteki çocuklar da tek tek Almanya’ya çalışmaya gidip, orada yerleştiler. Aradan yıllar geçtikten sonra kulağıma acı bir haber çalındı. Genç, güzel Sofula; Almanya’da geçirdiği bir trafik kazasında yaşamını yitirmişti.

İstanbul Caddesi üzerinde, geçen yüzyılın sonlarında açılmış Bakırköy Özel Rum ilkokulu..
Okul, öğrenci yetersizliği nedeniyle dört yıldan beri öğretime son vermiş, kapılarını kapatmıştır..

Biz çocukların; korkuyla karışık heyecan duyduğu ilgi odaklarından biri de mezarlığa gelen cenazelerdi. Çocukluğumda, Rumlarla iç içe yaşadığımız Bakırköy’de; düğün, vaftiz gibi cenaze merasimlerine de tanık olmuş, ölü gömme âdetlerini yakından görmüşümdür. Cenaze geldiğinde; mezarlık içindeki küçük kiliseye alınır, cenaze alayına katılan herkesin, son bir kez ölen yakınlarını görebilmeleri için tabut kapağı açılırdı. Genel olarak tabutu, omuzlarındaki askılarla taşıyan hizmetliler, mezara kadar açık götürürlerdi. Ölen kişi, genellikle makyajı yapılmış, en güzel elbiseleriyle tabutun içinde uyur gibi durur, yakınları son bir kez ona bakarak vedalaşırlardı. Mezarın başına gelindiğinde papaz, ilahi ve dualarla haç çıkartır, elindeki buhurdanlıktan kasvetli kokular yayan tütsüyü sağa sola savurur, öteki eline aldığı şarap şişesini de ölünün üzerine dökerek kutsardı. Sonra, tabutun kapağı kapatılıp, iplerle mezara indirilir, son olarak ta devreye Panani girerdi.

1942 Yılının temmuz ayında çekilmiş bir fotoğrafta, Bakırköy Rum ilkokulu öğrencileri
ve velilerinden bir grup.

Elleri nasır bağlamış Panani, bileğine kuvvet elindeki kürekle toprakları takır tukur tabutun üzerine atarak mezarı kapatmaya başlardı. Hatırlarım, günahtır diye mezarın üzerine bırakılan çelenklerden tek bir çiçek almazdık. Ama, kovboyculuk oynarken mezarlıktaki erik ağaçlarına çıkar, ceplerimizi papaz erikleriyle, can erikleriyle doldururduk. Mezarlıktaki çitlembik ağaçları da başka bir ilgi alanımızdı. Yaptığımız patlangoçlar için, taze çitlembikleri buradan toplardık…

Aradan elli yılın üstünde bir zaman geçti. Uzun, ama geriye baktığımda bana hep çok yakın gibi gelen bu yıllarda, İskender Kutmani, Teodor Makridi Bey, Haralambos gibi, İstanbul’un ünlü insanlarının kabirleri arasında koşuşturup oynadığımızı uzun yıllar geçtikten sonra anladım.. Ruhları şad olsun. Onları rahatsız edip incitmişsek, mezarları üzerinde koşuşturmuşsak Bakırköylülüğüme ve bilhassa çocukluğuma sığınarak af diliyorum.

Genç yaşta, Almanya’da trafik kazasında ölen;
Rum mezarlığı bekçisinin kızı Sofula.

Bu satırları yazmadan birkaç gün önce Rum mezarlığına gittim. Panani’nin evi yerinde yoktu. Ama, daha da ilginç olan, koskoca mezarlığın öteki yarısı da yok olmuş, yerine Ticaret ve İmam Hatip Liseleri yapılmış, böylece Bakırköy’ün tarihinden bir başka kesit de yok edilmişti.

Rum kilisesi adına çalışan genç Türk bekçi yanıma gelip elinden geldiği kadar yardımcı olmaya çalıştı. Trafik kazasında ölen Sofula’nın mezarını bulduk. Bekçi bana anlatıp dururken, bulanık gözlerim ağaçların arasındaki bir noktaya dalıp gitmiş, başları tüylerle süslü, ellerindeki ok ve yaylarla, mezar taşlarının arasında koşuşturan birkaç çocuk görür gibi olmuştum. Bir anda yanı başımdaki ağaçtan yere düşen kuru bir dal parçasının çıkarttığı sesle irkildim. Dönüp baktığımda çocuklar da yok olmuşlardı. Genç bekçi ise bir şeyler anlatmaya devam ediyordu…

Tayyareci Hayrettin sokak üzerinde yer alan tarihi Bakırköy Rum mezarlığı
ve Hazreti İsa’ya atfedilmiş olan mezarlık kilisesi.

Sto Galata tha pyo krasi, sto Pera tha methiso.
Ke mesa sto Marki Khori, kopela thagapiso.
Ehe ya Panaya, ta milisame,
Oniro itane, ta lismonisame..

Şarap içtim Galata’da, sarhoş oldum Pera’da
Bir kız sevdim Bakırköy’de,
Hoşça kal Meryem Ana, bu bir sohbetti,
Bir rüya idi unuttuk gitti…[1]1

1[Çok eski bir Rum kasap havasının dizeleri… İkinci dizedeki Makri Khori adı , Bakırköylü Rum dostlarımız tarafından şarkının orijinalindeki Yedikule ile değiştirilmiştir)

*Bu yazı Turgay Tuna’nın “Bir Zamanlar Bakırköy” kitabından alınmıştır.