ayda bir...                                                                     Turgay Tuna

Fransa'dan Yeşilköy'e Uzanan Bir Köprü CRESPİN AİLESİ

 Yazı ve Fotoğraflar: Turgay  Tuna    

1850‘ li yıllarda Bursa’da, Fransa devletinin konsolosluğunu yapmış olan Mösyö. Crespin

1830’lu yıllar…Günümüzden 170 yıl kadar önce, Kral Louis Philippe’in Fransa’sını temsil eden Georges André Crespin adında genç bir diplomat, güneşin doğduğu yerlere, yani “Levant” topraklarına doğru yola çıkar. Aslında 1793 yılında İstanbul’da doğmuş, Levanten bir aileye mensup bu genç adam, eğitim yapmak için Fransa’ya gitmiş, oradaki başarılı okul yıllarının ardından da Fransa Krallığı’nın nezdinde hizmet görmek için İstanbul’a geri dönmüştür.

Bursa’dan İstanbul’a gelip yerleşen ve bir dönem Duyunu Umumiye’de müfettişlik yapan Edouard Crespin

Edouard Crespin’in Yeşilköy Latin Katolik Mezarlığı’ndaki kabri.

Georges Crespin; önce Pera’daki Fransız Sarayı’nda ikâmet eden Fransa sefirinin, daha sonra da Dersaadet’te kendisini bekleyen Vezir-ûl-Azam’ın huzuruna çıkmış, Bursa’da, Fransa Krallığı Konsolosu olarak yapacağı görev onaylandıktan sonra; adını, gravürlerini kimi oryantalist seyyahların kitaplarında görüp öğrenmiş olduğu bu ipek kentine doğru yollara düşmüştür.

Edouard Crespin’in Yeşilköy’de doğan oğlu, Jules Crespin’in
Birinci Dünya Savaşı sırasında Verdun siperlerinde çekilmiş bir fotoğrafı

Bursa’ya ayak bastıktan kısa bir süre sonra Anadolu yaşamına alışan ve gene kısa süre içinde bu kentin ileri gelenleriyle kaynaşan Georges Crespin 1820’li yılların sonlarında kendisi gibi Fransız Levanten bir aileden gelen Mlle. Anne Vallet ile evlenir…Ama ne talih, ne kader !. Genç ve güzel kadın evlendikten kısa bir süre sonra, henüz 19 yaşında iken gözlerini yaşama yumarak terk-i dünya eyler.. Georges Crespin’in ikinci evliliğinden Edouard adında bir oğlu olur.

Mösyö  Jules Crespin’in, 1930’lu yılların başlarında çekilmiş bir fotoğrafı

Bursa’da geçen yıllar içinde; Türkiye’ye gelen Fransa Kralı’nın oğullarından Joinville Prensi ile, Cezayir’in ünlü kahramanlarından, ülkesinin bağımsızlığı için büyük mücadeleler vermiş Abdelkader Ben Muhiddin’i ağırlar.. Aradan geçen yılların ardından emekli olduğu gün gelip çattığında da gözünü kırpmadan kararını verir !. Evet, bundan böyle çok sevdiği bu kentte kalmayı ve burada ipek ticaretiyle uğraşmayı yeğlemiş, sonunda da 2 Eylül 1855‘ te gene bu kentte vefat etmiştir.

Jules Crespin’in eşi Linda Crespin

Babasının ölümünden sonra İstanbul’a gelip Pera’ya yerleşen Edouard Crespin’in 1890 yılında Danzig kökenli eşi Marie’den bir oğlu dünyaya gelir. Adını Jules koyarlar.. Çok sonra öteki Levanten aileler gibi Ayastefanos’un cazibesine kapılarak, Beyoğlu’nda ve o dönemin Yeşilköy’ünde birbirinden görkemli konutlar inşa etmiş ünlü mimar Carlo Amanchich’e İstanbul Caddesi üzerinde iki katlı güzel, şirin bir ev yaptırır, ardından da burada ikâmet etmeye başlar.. Babasının geçmişteki önemli görevi nedeniyle, Osmanlı Devleti’nin hizmetinde çalışmaya, Dûyun-u Umumiye’de müfettiş olarak hizmet vermeye başlar. Başarılı çalışmaları nedeniyle, Osmanlı Devleti tarafından Mecidiye Nişanı ile ödüllendirilir. Ayastefanos, öylesine cezbedip çekmiştir ki onu, yaşamının sonuna dek burada kalır ve 1925 yılında burada ölür. Vefakâr torunu Raoul Crespin‘in sayesinde, günümüzde Yeşilköy Katolik mezarlığındaki kabirler arasında, bakımlı olarak kalmış tek mezar onun mezarıdır.

Edouard Crespin ve çocuklarının, 1930’lu yıllarda 
Yeşilköy’deki evlerinin bahçesinde çekilmiş bir anı fotoğrafları.

Jules Crespin 1890 yılında İstanbul’da doğar, İstanbul’da büyür. Dedesi, babası, annesi gibi bir Fransız Levanten’idir. Her ne kadar Türkiye’de doğup, büyümüş de olsa öteki birçok Levanten gibi mensubu olduğu milletin pasaportunu taşımaktadır.. 23 Yaşına geldiğinde, Birinci Dünya Savaşı patlak verir. Fransa ve Almanya kıyasıya bir savaşa girişirler. Fransa Hükümeti büyük bir seferberlik ilanıyla savaşa girmiş ya da girmemiş, Avrupa’nın hangi ülkesinde olursa olsun, vatandaşı sayılan ve eli silah tutan bütün erkekleri silah altına çağırır.

Crespin’lerin, Yeşilköy İstanbul Caddesi üzerinde yer alan,
dönemin ünlü Levanten mimarlarından Carlo Amanchich tarafından yapılmış olan evleri.

Doğumundan beri Türkiye topraklarında yaşayan Jules Crespin de ister istemez bu çağrıya kulak vererek, çok uzaklarda da olsa, mensubu bulunduğu ülkenin hizmetine koşmak zorunluğunda kalır. Annesi ve babasıyla vedalaşır. Ayastefanos’ taki evini terk edip, gemiyle  Fransa’nın yolunu tutar. General Foch’un Alman ordularına karşı açtığı büyük taarruz başladığı zaman, en kanlı çarpışmalara sahne olan Verdun siperlerinde bulur kendisini ve buradaki mevzilerde tam 18 ay aç, sefil kalır; zaman zaman at idrarı içerek ayakta kalmayı başarır. Bu on sekiz ay içinde omuz omuza çarpıştığı birçok silah arkadaşını yitirir. Kendisinden kilometrelerce uzakta, sevgili annesi Marie’nin Ayastefanos Latin Kilisesi’nde dile getirdiği dualar, Aya Fotini Ayazması’nda diktiği mumlar kabul olunur ve Jules tek yara almadan savaşı bitirerek  ordudan terhis olur.

Günümüzde pansiyon olarak kullanılan, Crespin’lerin evinin son çekilmiş fotoğraflarından biri.

Güney Fransa’ya inip Marsilya‘ ya geldiğinde büyük bir üzüntüyle sarsılır, adeta yıkılır!.. Çünkü, İstanbul’a hareket eden gemiyi kaçırmıştır. Ancak iki gün sonra acı haberi duyduğunda üzüntüsü buruk bir sevince dönüşür. Yetişemediği gemi Akdeniz’de batmış ve bu kazadan çok az insan kurtulmuştur.. Sevgili annesi Marie’nin duaları onu bir kez daha korur. Sonuçta doğduğu topraklara, Yeşilköy’üne, anne ve babasına kavuşur. Fakat, İstanbul’a geldiğinde kulaklarına inanamaz !. Daha doğrusu inanmak istemez. Çünkü, İstanbul’un Asya yakasında oturan Fransız Levanten gençler, hiçbir zaman Fransa Hükümeti tarafından seferberliğe çağrılmamışlardır. Yani, İstanbul’un öteki yakası Fransa Hükümeti tarafından Avrupa toprağı sayılmamıştır. Uzun yıllar böylesine bir haksızlığı kabullenemeden, hazmedemeden yaşar Jules Crespin..

Yeşilköy’de doğan Raoul Crespin’in çocukluk fotoğraflarından biri.

Vatan hizmetinden döndükten kısa bir süre sonra kendileri gibi, Ayastefanos’un eski Levanten ailelerinden Fransız-İtalyan karışımı Armao’ların güzel kızları Linda ile evlenir. 1924 Yılında, İstanbul Caddesi üzerindeki evlerinin birinci katındaki yatak odasında, nur topu gibi bir erkek çocukları dünyaya gelir. Adını Raoul koyarlar. Jules Crespin, uzun yıllar kimi yabancı ilaç firmalarının, hatta haşerelere karşı kullanılmaya başlanan ünlü haşere ilacı “flit”in Türkiye temsilciliğini yapar. Bir ara Beyoğlu’ndaki Rebul Eczanesi’nin sahibi Kemal Müderrisoğlu ile ortak çalışarak yurt dışından değişik marka ilaçlar ithal eder.. En büyük hobisi ava çıkmak ve yağlıboya resim yapmaktır. Aylarca ateş altında kalan, Verdun hattından tek bir yara almadan çıkan, hatta bir vapur kazasından kıl payı kurtulan bu adam, sağlık dolu bir yaşamın sonlarına doğru 77 yaşına bastığı 1967 yılında, Yeşilköy istasyonunda, tren kapısından inerken, ayağı kayıp rayların üzerine düşer ve trenin hareketiyle birlikte demir tekerlekler altında kalan bacakları kopar. Bu kazadan üç gün sonra da Gûreba Hastanesi’nde  son nefesini verir..

Uzun yıllar,  Air France‘ ın İstanbul ve Türk Hava Yolları’nın
Paris bürolarında müdürlük yapmış Mösyö Raoul Crespin’in,
babasından kalan aile yadigârı fotoğraf makinesiyle çekilmiş bir fotoğrafı.

Jules Crespin’in biricik oğlu Raoul, gerçek bir İstanbul Levanten’i olarak, Fransa ile bağlarını koparmaksızın doğup büyüdüğü dede yâdigârı bu topraklarda oturmaya ve ikinci vatan saydığı bu ülkeye olan bağlılığını sonuna dek devam ettirir; Öyle ki, uzun yıllar Air France’da çalıştıktan sonra Türk Hava Yolları’na geçer. Paris’te büro şefliğinden emekli olduktan sonra da, yaşamının son demlerini doğduğu yerde noktalamak için, Fransa’daki varını yoğunu satışa çıkartıp dünyaya gözlerini açtığı, çok sevdiği Yeşilköy’e döner. Yeşilköy’ün gelmiş geçmiş ünlü aileleri arasında yer alan Crespin ailesinin İstanbul’daki son erkek temsilcisi Raoul Crespin. Geçen yıllar içinde dile getirmiş olduğu çocukluk yıllarının tatlı anılarını, Kalitarya tepelerinde çıkılan bıldırcın avlarını, Bulgar’ın meyhanesinde tokuşturulan şarap kadehlerini ve birbirinden renkli Ayastefanos hatıralarını, büyük aile dostu Turgay Tuna ‘ya anlatır…

Crespin ailesinin Feriköy Latin Katolik Kabristanı’ndaki aile mezarları.

                       ………………………………………………………………………………….                         

Raoul Crespin,12 Ocak 2009 tarihinde; 85 yaşında vefat etti. Yapılan çok sade bir cenaze töreninin ardından da, 14 Ocak Çarşamba günü, saat 11.00’de  Feriköy Latin Katolik Kabristanı’ndaki aile mezarlığına defnedildi.

[1]  Yeşilköy’ün eski adı

Turgay Tuna'ya teşekkürlerimizle

Denizce

27.02.2009