ayda bir...                                                                     Turgay Tuna

Doğanın Narin Canlıları KELEBEKLER

Yazı ve Fotoğraflar: Turgay  Tuna    

Kelebekler, doğanın en kırılgan ve narin canlıları arasında yer alıyorlar

Kelebek, doğanın en hassas ve en güzel canlıları arasında yer alıyor... Rüzgârla savrulabilen, kırılgan, zararsız, muhteşem güzel bir canlı..

Gece kelebekleri, gündüz kelebeklerine kıyasla
çok daha büyük ve geniş bir popülasyona sahip

Besinlerini özünden sağladıkları çiçeklere benzeyen kelebekler, böcekler dünyasının en fazla çeşitlilik gösteren üyeleri oldukları gibi, canlılar aleminin de en nazik, en narin yaratıkları..Coğrafyalara göre boy, renk ve kanat farklılıklarının yanı sıra; gece ve gündüz yaşayan türlerin birbirlerinden değişik yaşam biçimlerine göre kelebekler dünyası, bu güzel canlılar üzerine araştırmalar yapan böcek bilimcileri (entomolojistleri) de ikiye ayırmış.

Kelebekler için, genelde her ne kadar birkaç günlük yaşamları olduğu öne sürülse de,
tırtıl ve koza dönemlerinin göz ardı edilmemesi gerekir.

Gece kelebeklerinin renkleri ve kanatları her ne kadar daha soluk ve daha kapalı olsa da, gündüz kelebeklerine kıyasla, dünyanın dört bir yanına yayılmış binlerce değişik türden söz ediliyor. Hemen altını çizelim, yeryüzünde 170.000’ ne yakın  kelebek türü yaşıyor ve kelebekler kınkanatlılardan sonra dünyanın en kalabalık canlı gurubunu oluşturuyorlar.. Böylesine geniş bir yelpaze içindeki bu renkli, küçük canlıların güzelliği ister istemez onları avlayıp satan, toplayan, satın alan koleksiyonculardan oluşan büyük bir Pazar oluşturmuş. Uluslararası anlaşmalara göre, kimi ülkelerde her ne kadar yasak getirilmiş olsa da, “borsa” adı verilen bu pazarlarda dünyanın değişik yerlerinden getirilen kelebekler gerek müzayede yoluyla, gerek bu konu üzerine yoğunlaşmış mağazalarda ve en önemlisi de internet aracılığı ile yapılan satışlarda değerli bir ticaret ürünü haline gelmiş.

Kelebekler, yaşadıkları coğrafyalara göre, kanatlarındaki renk ve desenleri itibarıyla
çok zengin ve farklı güzellikler sergilerler

Kelebek avcıları, bilhassa geri kalmış Afrika, Asya ve Güney Amerika’nın fakir ülkelerindeki coğrafyalarda cirit atıyorlar.. Gerçi, çevreciler, doğaya duyarlı olanlar haklı olarak bu tür faaliyetleri protesto etseler de; kelebeklere asıl zarar veren etkenlerin başında zirai ilaçlamalar, koyun sürüleri ve yeşil alanların bilinçli olarak yakılmaları geliyor.. Çünkü, saydığımız bu olumsuz etkenler binlerce kelebeğin, kelebek larvası ve yumurtaların yok olmasına neden oluyor.. Kelebek  cinsleri;  türlerine, renklerine, anten şekillerine, boylarına ve kanat bağlantılarına göre birbirlerinden ayrılıyorlar. Bölgelere ve coğrafyalara göre de, birçok kelebek türü gösterdikleri kimi küçük farklılıklarla alt sınıflara ayrılıyor..

Zirai ilaçlamalar, koyun sürüleri, orman yangınları ve bilinçsiz avlanma
kelebek türlerinin yok olmasındaki başlıca nedenleri oluşturuyor

Son yıllarda; kimi batı ülkelerine kıyasla, kısıtlı da olsa Türkiye’de doğa, gezi içerikli kimi dergilerde, birbirinden güzel fotoğraflarla süslü kaleme alınmış, kelebeklerle ilgili makaleler ve az sayıda yayınlanmış kimi kitaplar bu güzel hayvanlara karşı bir ilgi oluşturmuş, bilhassa gençler arasında çiçeği burnunda koleksiyoncular, meraklılar ve bu narin yaratıkların peşinden koşan fotoğraf tutkunlarının sayısında önemli bir artış olmuştur. Son olarak,  dünyaca ünlü kelebek araştırmacımız Ahmet Baytaş’ın, uzun yıllar sürdürdüğü çalışmalarının birikimi olarak  NTV Yayınları’ndan çıkan “Türkiye’nin Kelebekleri” adlı kitabı, ülkemizdeki kelebek meraklıları sayısının artışında önemli bir rol oynamıştır.

Kuzey Amerika’dan Anadolu topraklarına, Afrika’dan Komor Adaları’na,
alt ve üst türleriyle dünyanın hemen her tarafına yayılmış kelebeklerden biri de,
bizde Sultan Kelebeği adıyla bilinen ‘Kral” ya da “Monark” kelebekleridir.

Dilden dile anlatılan kimi bilgilerle, çok kişi kelebeklerin iki üç güne, hatta birkaç saate sığdırılmış kısacık ömürleri olduğunu zanneder. Bu yanlış bilgi, dünyanın hemen her  tarafında, aynı şekilde algılanır; oysa kelebekler dünyasında gerçekten çok kısa süreli yaşayan türler olduğu gibi, bir yıldan fazla yaşayan türler de mevcuttur. Örneğin, İpek Böceği olarak bildiğimiz, vatanı Çin kökenli  Bombyx Mori, kozadan çıktıktan sonra hareketlenir, çiftleşir, yumurtlar ve ölür. Bütün yaşamı üç-dört gündür..

Gündüz kelebekleri, gece kelebeklerine kıyasla çok daha canlı renklere sahiptirler.

Bunun gibi, ömürleri bir iki gün kadar kısa olan başka kelebek türleri de vardır, ama kelebeklerin, koza dönemi öncesinde birer tırtıl olduklarını unutmayalım. Bu dönemi de ortaya koyduğumuzda ömürlerinin bir iki günden çok daha uzun oldukları ortaya çıkar.. Kanat genişliği bir santimden daha küçük, minik kelebekler olduğu gibi, boyları 20 santimden daha büyük olan kelebekler de vardır.

Madagaskar Adası’nın yağmur ormanlarında yaşayan, dünyanın en büyük
kelebeklerinden “Komet” (Argema Mittrei) , baştan kuyruk ucuna 20 cm. boyundadır.

Yeni Gine-Papua ormanlarında yaşayan, kanat açıklığı 30 santimetre boyundaki Kraliçe Aleksandra, ya da bilimsel adıyla Ornithoptera Alexandra dünyanın en büyük kelebeğidir. Uçtuğunda bir güvercin gibi gölge yapmakta, kelebekten ziyade bir kuşu andırmaktadır. Sıcak coğrafyalardaki kelebek türlerinin renk ve desenlerindeki zengin çeşitlilik, boy farklılıklarında da kendini gösterir; dünyanın en büyük kelebekleri tropikal ormanlarda yaşarlar.

Bir gece kelebeği olan  “Komet” in  kanatlarındaki desenler.

Avrupa ile Asya anakaraları arasında kalan, üç yanı denizlerle çevrili Türkiye coğrafyası, bulunduğu yer itibarıyla büyük bir kelebek popülasyonuna sahiptir; öyle ki, Anadolu topraklarında, tüm Avrupa anakarasında yaşayan kelebek türlerinden çok daha geniş bir kelebek çeşitliliği görülür. Kelebekler aleminin güzel, alımlı türlerinden biri olan, Avrupa’nın en büyük kelebeği  “Gece Tavus Kelebeği”  Saturnia Pyri, Türkiye doğasında oldukça yoğun bir popülasyon gösterir.. Kelebek koleksiyoncularının ısrarla aradıkları Apollo Saturnia’nın Uludağ ve Bolu Dağları tepelerinde yaşayan alt türleri endemik bir özellik sergilerler. Türkiye, coğrafyasındaki iklim çeşitliliği nedeniyle, yalnızca bu ülkede yaşayan birçok endemik türe ev sahipliği yapmaktadır. Örneğin, yalnızca  Kapadokya bölgesinde yaşayan Zygaena Kapadokia başka hiçbir coğrafyada görülmez.

Erkek bir Komet kelebeği ve Komet kelebeğinin kozası

Kelebek çeşitliliği yönünden, dünyanın en zengin köşelerinden biri de, birçok endemik hayvan ve bitki türüne ev sahipliği yapan Madagaskar Adası’dır. Dünyanın en güzel ve en büyük kelebeklerinden biri olan Komet, bu ülkenin iç kısımlarındaki ormanlarda yaşar.

Komet kelebeğinin tırtıl dönemi iki üç  ay kadar sürüyor ve
kozasını örmeye başlamadan önce13 cm. kadar büyüklükte bir tırtıl oluyor.

Dünyanın doğal güzelliklerine apayrı bir renk ve zenginlik katan kelebekler, doğanın vazgeçilmeyen kırılgan, narin, korumasız  canlıları arasında en değerli bireylerden birini oluştururlar. Onların  azalması, yok olması demek;  ekosistem dengesinin bozulduğunun, bunun paralelinde de dünyanın sonunun yaklaştığının habercisi demektir..

Kelebeklerin azalmaları, yok olmaları dünyanın eko sistem dengesinin
bozulduğunu ve tehlikenin yaklaştığını gösterir

Turgay Tuna'ya teşekkürlerimizle

Denizce

07.10.2010